Təxminən beş min ildir ki, insanlar biliklərini kitablar vasitəsilə yazıya alırlar.
Bu gün bir barmaq hərəkəti ilə Yer üzündə yaşamış ən müdrik insanlarla “danışmaq” mümkündür.
Təəssüf ki, bir çox insana düzgün oxumağı, mövcud kitablar içindən faydalı bilik çıxarmağı, hər hansı mövzunu dərindən mənimsəmək üçün bilik okeanına baş vurmağı öyrətmirlər.
Bu yazıda mən böyük oxucuların əməl etdiyi və öz oxu təcrübəmdə riayət etməyə çalışdığım bəzi qaydalardan danışmaq istəyirəm. Axı mən mahiyyət etibarilə peşəkar oxucuyam (yazıçılar və kitab mağazası sahibləri də belədir).
Bu 31 qayda qətiyyən tam siyahı deyil, amma onlardan heç olmasa bir neçəsini tətbiq etsəniz, əminliklə deyə bilərəm ki, siz təkcə daha yaxşı oxucu deyil, həm də daha yaxşı insan olacaqsınız.
Sadəcə oxumaq kifayət deyil. Yaxşı oxumaq lazımdır. Düzgün kitabları oxumaq lazımdır. Oxunanı emal etməyi, yadda saxlamağı və, əlbəttə, tətbiq etməyi bacarmaq lazımdır. Epiktetin dediyi kimi: “Birinin sadəcə oxuduğunu bildiyim üçün onu zəhmətkeş adlandıra bilmərəm”. O, insanların nəyi və necə oxuduğunu bilmək istəyirdi. Onların səylərinin nəyə yönəldiyini görmək istəyirdi: ağlın təkmilləşdirilməsinə. Yalnız bu halda o, sizi “zəhmətkeş”, “oxucu” adlandırardı.
H ə m i ş ə y a n ı n ı z d a k i t a b g ə z d i r i n. Telefon, pulqabı, açarlar (Adam Sendlerin dediyi kimi) və kitab. Onu özünüzlə götürsəniz və ya telefona yükləsəniz, telefonda boş-boşuna vaxt keçirmək əvəzinə oxuyacaqsınız. Mən “Qremmi” mərasimində, əməliyyatdan əvvəl, təyyarədə, çimərlikdə, maşında, növbələrdə, helikopterdə, Ağ Evdə, əməliyyatdan əvvəl anestezioloqu gözləyərkən, yol polisində, səhnə arxasında, restoranda masa gözləyərkən, gözləmə zallarında və s. oxumuşam. Hər boş anı dəyərləndirin.
Ə g ə r q ə l ə m s i z o x u y u r s u n u z s a , ə s l i n d ə o x u m u r s u n u z. Əgər işarələməyə və ya qeyd etməyə dəyər heç nə tapmırsınızsa, bu, oxuduğunuzun göstəricisidir. Oxu dialoqdur. Böyük oxucular altından xətt çəkir, kənarlara qeydlər edirlər. Suallar verirlər. Müəllifi mühakimə edirlər. Cavab verirlər. Kitabı hərtərəfli təhlil edirlər.
K i t a b l a r m ü q ə d d ə s ə ş y a l a r d e y i l. Kitab oxunmuş kimi görünməlidir. Qeydlər edin. Səhifələri qatlayın. Onlarla “rəftar edin”. Kitablar qiymətli əşyalar deyil. Yazıçı kimi mənə imza üçün doğrudan da çox oxunmuş kitab uzadanda çox sevinirəm. Amma tərtəmiz vəziyyətdə bir nüsxə uzadıb bunun sevimli kitabı olduğunu deyəndə, adətən bunun ya nəzakət, ya da yalan olduğunu düşünürəm. Mənim sevimli kitablarım bəllidir, çünki artıq dağılmaq üzrədirlər.
K i t a b ı n ü s t ü n ə y e m ə k t ö k m ə k h ö r m ə t ə l a m ə t i d i r. Həyatımın ən gözəl yeməklərindən bəziləri kitab oxuya-oxuya keçib və üzərindəki ləkələr bunu sübut edir. Xüsusilə tək olanda yemək vaxtı oxumağı sevirəm.
X ə b ə r l ə r i u n u d u n. Dünyada baş verənləri anlamağın ən yaxşı yolu kitablardır, adətən köhnə kitablar. Truman demişdi: “Dünyada yeni olan tək şey, bilmədiyiniz tarixdir”. Keçmişdə oxşar hadisə haqqında kitab tapın və ya tez yazan həqiqətən istedadlı müəllif oxuyun.
Ç o x a d a m o x u y u r , a m m a a z a d a m y e n i d ə n o x u y u r. Kitabları sadəcə oxumayın, təkrar oxuyun. Stoiklərin sevdiyi bir fikir var: biz eyni çaya iki dəfə girmirik. Kitab dəyişmir, siz dəyişirsiniz.
Təkrar oxumaq oxu durğunluğundan və ya yaradıcılıq böhranından çıxmağın ən yaxşı yoludur. Mən həmişə sevdiyim romanları yenidən oxuyaraq ritmə qayıdıram.
K i t a b s n o b u o l m a y ı n. Mən də bəzən populyar kitabları oxumağa tərəddüd edirəm. Bu snobluq heç vaxt xeyrimə olmayıb. Çox vaxt nəhayət həmin bestsellerləri oxuyanda özümü danlayıram: onlar səbəbsiz bestseller olmayıblar, doğrudan da əladırlar.
K i t a b d a n p a r ç a l a r ç ı x a r m a d a n o x u m a y ı n. Pliniy bunu 2000 il əvvəl deyib. Dəftər tutun. Bəyəndiyiniz sitatları, hekayələri, ideyaları, müşahidələri yazın.
K i t a b p i s d i r s ə , o x u m a ğ ı d a y a n d ı r ı n. Hətta ən yaxşı oxucular da çox kitabı yarımçıq qoyur. Maraqsız serialı söndürürsünüz, dadsız yeməyi yemirsiniz, faydasız məzmun istehsal edən insanları izləmirsiniz. Həyat sevmədiyiniz kitabları oxumaq üçün çox qısadır.
K i t a b ı y a r ı m ç ı q q o y m a q q a y d a s ı: yüz səhifə minus (-) yaşınız. Yaş artdıqca pis kitablara dözmək üçün vaxt azalır. Mən kitablara 95 yaşlı nənəmdən daha çox dözürəm.
Y a x ş ı y a z ı ç ı l a r ı o x u m a q ç ə t i n d e y i l. Bir tələbə Xrisippin əsərlərini güclə oxuduğu ilə öyünəndə Epiktet demişdi: “Əgər Xrisipp daha yaxşı yazıçı olsaydı, sənin öyünməyə mövzun qalmazdı”.
U z u n k i t a b ö z ü n ü d o ğ r u l t m a l ı d ı r. Robert Karo hər səhifəsinə layiqdir. Ron Çernov haqqında da eyni şeyi demək olar. Bu öyünmək deyil, müəlliflərin xidmətidir. Onlarla keçirdiyim saatlar zövq idi. Amma çox uzun kitabı yarımçıq qoymuşam, çünki həyat qısadır və yazıçı işini daha yaxşı görməli idi.
“H ə y a t ı n ı h a n s ı k i t a b d ə y i ş i b?” sualı həqiqətən həyatı dəyişən sualdır. Hörmət etdiyiniz insanlardan hansı kitabları tövsiyə etdiklərini soruşun. Emerson demişdi: “Nadir zəkaya malik bir insanla rastlaşsaq, ondan hansı kitabları oxuduğunu soruşmalıyıq”.
Y a x ş ı a d l a r çox vaxt pis kitablara aparır. Və əksinə, ən yaxşı kitablardan bəzilərinin adları çox pis olur.
K i t a b ı ü z q a b ı ğ ı n a görə mühakimə etməyin, amma bir tərəfdən edin də. Xüsusilə yeni kitablarda. Bu, müəllifin nə qədər təsirli olduğunu, kitabın kimə xitab etdiyini göstərir.
F a k t y o x , h i k m ə t a x t a r ı n. Biz kitabları təsadüfi məlumat qırıntıları üçün oxumuruq. Biz həyatda tətbiq edə biləcəyimiz dərin hikmət toplamaq üçün oxuyuruq.
Təcrübəli oxucular özlərinə sadə bir sual verirlər: bu məlumatla nə edəcəyəm?
Oxuduğunuz hər kitabda növbəti kitabı qeydlərdə və ya biblioqrafiyada axtarın. Mövzu üzrə bilik bazası belə yaranır.
Bəyəndiyiniz müəllif tapsanız, onun BÜTÜN kitablarını oxuyun.
Bəyəndiyiniz kitabı görsəniz, alın. Qiymətə görə narahat olmayın. Oxu lüks deyil, zərurətdir. Hətta bircə həyat dəyişən ideya belə kifayətdir.
S ü r ə t l i o x u a l d a d ı c ı d ı r. Sadəcə oxumağa çox vaxt ayırmaq lazımdır.
O x u c u k i m i m ə q s ə d i n i z n ə b a ş v e r d i y i n i yox, niyə baş verdiyini anlamaqdır. Xüsusilə bədii əsərlərdə oxumağa başlamazdan əvvəl qısa məzmunu oxuyuram ki, mövzunu anlayım.
Yataqüstü masanız iddialı olsun. Kitabxana yox, anti-kitabxana yaradın – oxunmamış kitablar yığını sizi hələ nə qədər az bildiyinizi xatırlatsın.
Düşmən düşərgəsində casus kimi oxuyun. Hikmət haradan gəlirsə-gəlsin, onu götürün. Razılaşmadığınız müəllifləri də oxuyun.
Əgər yalnız razılaşdığınız yerlərin altından xətt çəkirsinizsə, oxunuz kifayət qədər tənqidi deyil. Müəlliflə mübahisə edin və onun səhv etdiyini görə biləcək qədər mövzunu anlayın.
Mark Avrelinin müəllimi Rustik öyrədirdi: mahiyyətlə kifayətlənməyin, dərinə gedin.
Kitab mağazalarında yaxşı şeylər baş verir. Sevdiyim kitabların çoxu mağazada təsadüfən tapdıqlarımdır. Kitab mağazaları məhz bunun üçündür.
Ön sözlər və girişlər boşuna yazılmır. Onları buraxmayın. Çox vaxt əsərin özündən daha yadda qalan məlumatlar olur.
Əgər kitab doğrudan da yaxşıdırsa, onu başqalarına tövsiyə edin.
Oxucu və yazıçının vəzifəsi mətndə dəyər tapmaq, onu oxuyub yenidən oxuyaraq maksimum fayda çıxarmaqdır.
Və başqalarına da bunu etməyə kömək etməkdir.